 |
 |
 |
| - programy - realizowane projekty - moja klasa - osiągnięcia - rok szkolny 2005/06 |
 |
 |
|
Program nauczania biologii w klasach I - II
liceum ogólnokształcącego
(zakres podstawowy)
(opracowany zgodnie z aktualnie obowiązującą
podstawą
programową dla liceów i techników
- www.men.waw.pl)
III. Treści nauczania
Klasa I semestr I
Dział III
Wybrane elementy z anatomii i fizjologii człowieka
- 26 + 2 (sprawdziany) jednostki lekcyjne
| lp | Proponowane jednostki tematyczne | Szczegółowe (operacyjne) cele kształcenia
a) wiadomości b) umiejętności c) postawy |
Materiał nauczania | Metody, formy, pomoce dydaktyczne | uwagi |
| 1. | Budowa i podstawowe funkcje życiowe organizmu człowieka | a) uczeń - definiuje organizm i proces życiowy - lokalizuje procesy w narządach i układach - rozpoznaje na schemacie poszczególne narządy i układy b) uczeń - analizuje schemat pod kątem połączeń i współdziałania układów i narządów - rysuje schemat połączeń c) uczeń - uzyskuje świadomość swojej budowy i funkcjonowania jako układu biologicznego |
Definicja pojęcia organizm. Podstawowe funkcje życiowe. Lokalizacja układów w ciele człowieka. Określanie podstawowych funkcji tych układów oraz zależności między nimi. | Praca w grupach, rysunek schematyczny lokalizujący układy i podstawowe procesy życiowe w organizmie człowieka, tabela obrazująca połączenia między układami działającymi w człowieku (może to być lekcja muzealna w muzeum techniki "szklana panienka" | Zazwyczaj w klasach plastycznych zadaję jako pracę domową rysunek z symbolicznym zaznaczeniem układów budujących ciało człowieka |
| 2 | Układ ruchu człowieka | a) uczeń - wymienia elementy kostne budujące szkielet ludzki - wymienia typy stawów - wymienia typy mięśni b) uczeń - wyjaśnia działanie stawu - wyjaśnia mechanizm pracy mięśnia szkieletowego - wyjaśnia mechanizm powstawania zakwasów c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za prawidłowe funkcjonowanie własnego ciała |
Budowa układu kostnego. Typy połączeń kostnych. Typy stawów i budowa stawu. Fizjologia i biochemia skurczu mięśnia - powtórzenie. Współpraca kości, mięśni i stawów - więzadła i ścięgna. Zakwasy. | Praca w grupach. Obserwacja szkieletu człowieka - wykonanie rysunku za pomocą nazw kości.] Obserwacja modeli ruchomych połączeń kostnych, Analiza schematów budowy stawów. Krótki film o pracy stawu kolanowego | |
| 3,4 | Budowa i fizjologia układu pokarmowego człowieka. | a) uczeń - wymienia odcinki przewodu - wymienia gruczoły trawienne - wymienia etapy obróbki pokarmu - wyjaśnia działanie enzymów - wyjaśnia działanie hormonów b) uczeń - analizuje schemat regulacji nerwowo- hormonalnej - określa związek budowy z realizacją funkcji poszczególnych odcinków c) uczeń - kształtuje postawę badawczą - kształtuje odpowiedzialność za swoje ciało i jego prawidłowe funkcjonowanie |
Analiza przystosowań w budowie wybranych odcinków układu pokarmowego do pełnionych funkcji. Etapy obróbki pokarmu (pobieranie, rozdrabnianie, trawienie, wchłanianie). Transport i magazynowanie składników pokarmu. Nerwowo- hormonalna regulacja pracy układu. | Praca w grupach, analiza schematów budowy poszczególnych odcinków, schematów regulacji nerwowo- hormonalnej Ville, Solomon "Biologia", W.Lewiński "Anatomia i fizjologia człowieka" | |
| 5 | Potrzeby pokarmowe człowieka Witaminy i ich rola w metabolizmie. | a) uczeń - klasyfikuje produkty spożywcze - określa potrzeby pokarmowe - wymienia zasady racjonalnego odżywiania się - wymienia witaminy - wymienia aminokwasy endo- i egzogenne b) uczeń - sporządza jadłospis w zależności od wieku i trybu zycia - wyjaśnia niezbędność witamin w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za swoje zdrowie |
Produkty spożywcze, ich podział, znaczenie i dobór. Potrzeby pokarmowe w zależności od wieku, płci i rodzaju wykonywanej pracy. Zasady racjonalnego odżywiania. Skutki niedoboru różnych składników pokarmowych. Aminokwasy egzogenne. Witaminy. Konstruowanie jadłospisów dziennych. | Prezentacje uczniów. Ćwiczenia - ustalanie jadłospisu dla różnych osób np. dziecka w wieku szkolnym, kobiety w ciąży. | |
| 6. | Zasady higieny i choroby układu pokarmowego człowieka. | a) uczeń - wymienia zasady higieny - wymienia choroby - opisuje objawy - opisuje zasady profilaktyki - charakteryzuje wzw typu c b) uczeń - wyróżnia zaburzenia organiczne i czynnościowe - ocenia zagrożenie ze strony skażenia środowiska - roślin, zwierząt, wody - doskonali umiejętność prezentacji c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za własne zdrowie |
Zasady higieny. Najczęstsze choroby organiczne i zaburzenia czynnościowe układu pokarmowego. Infekcje i zatrucia spowodowane skażeniem wody i pokarmów. Wirusowe zapalenie wątroby typy c. | Referaty uczniów Mała Encyklopedia Medycyny, ulotki Ministerstwa Zdrowia, Newsweek z dnia 1 06 02 r | Ten temat realizowany jest jako praca domowa uczniów |
| 7 | Wymiana gazowa w organizmie człowieka. | a) Uczeń - Wymienia elementy układu - Wymienia narządy biorące udział w oddychaniu - Określa mechanizm wymiany gazowej b) uczeń - wyjaśnia działanie poszczególnych odcinków dróg oddechowych - wyjaśnia działanie narządów wdechu i wydechu - analizuje proces wymiany gazowej w płucach i tkankach - wyjaśnia współdziałanie układu oddechowego i krążenia w wymianie gazowej - ocenia wpływ palenia na zdrowie organizmu i układu oddechowego c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za własne i innych zdrowie |
Budowa układu oddechowego człowieka - płuca i drogi oddechowe. Wymiana gazowa w płucach i tkankach. Mechanizm oddychania (wdech i wydech) Regulacja nerwowa oddychania. Nikotynizm, skażenie atmosfery - wpływ na wygląd i funkcjonowanie tkanki płucnej. | Praca w grupach, analiza schematów, cwiczenia oddechowe, analiza schematu wymiany gazowej (dyfuzji prostej) Ville, Solomon "Biologia" Zdjęcia uszkodzonych nikotyną i zanieczyszczeniami powietrza płuc | |
| 8 | Proces oddychania wewnątrzkomórko-wego tlenowego i beztlenowego. | a) uczeń - określa miejsce przebiegu procesu w komórce - wymienia etapy - podaje wartość zysku energetycznego obu procesów b) uczeń - analizuje schematy - porównuje zyski energetyczne schematów - ocenia znaczenie wątroby i glukoneogenezy c) uczeń - kształtuje postawę badawczą |
Lokalizacja procesu. Źródło glukozy i tlenu. Przebieg procesu (etapy) . Efekt energetyczny. Fermentacja - beztlenowy proces pozyskiwania energii. Fermentacja mlekowa w mięśniach. Glukoneogeneza. Porównanie zysków energetycznych obu procesów. | Wykład, analiza schematów, sporządzanie tabeli porównawczej Podręcznik, Ville, Solomon '"Biologia" | Ten temat jest realizowany przy omawianiu mitochondrium w dziale I |
| 9, 10 | Budowa i funkcje układu krążenia | a) uczeń - wymienia elementy budowy serca - definiuje pojęcie automatyzm pracy serca - wymienia cechy budowy naczyń krwionośnych - opisuje krwioobiegi - rozpoznaje zapis elektrokardiografu - wymienia fazy pracy serca b) uczeń - analizuje schemat budowy serca - analizuje elektrokardiogram - charakteryzuje fazy skurczu i rozkurczu serca - ocenia wpływ hormonów i układu nerwowego na pracę serca - analizuje zjawisko automatyzmu pracy serca c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za zdrowie (stan własnego organizmu) |
Budowa układu. Budowa i praca serca. Elektrokardiogram. Różnice w budowie i funkcjach tętnic, żył i naczyń włosowatych. Krwiobiegi. Automatyzm pracy serca. Tony serca. Tętno - pomiar. Ciśnienie krwi (ćwiczenia w mierzeniu ciśnienia). Hormonalna i nerwowa kontrola pracy serca. | Analiza schematów, dyskusja, praca w grupach, P. Hoser " Fizjologia organizmów z elementami anatomii człowieka", podręcznik Wzajemny pomiar tętna, mierzenie ciśnienia krwi, słuchanie tonów serca (stetoskop, ciśnieniomierz) | |
| 11 | Typy odpowiedzi immunologicznej. Etapy odpowiedzi | d) uczeń - definiuje pojęcie odporności, - wylicza typy odporności - wymienia rodzaje elementów biorących udział w odpowiedzi immunologicznej e) uczeń - analizuje schematy przedstawiające przebieg odpowiedzi - porównuje mechanizm odpowiedzi humoralnej i komórkowej f) uczeń - kształtuje postawę badawczą |
Definicja pojęcia odporności. Klasyfikacja odporności. Odpowiedź komórkowa i humoralna, elementy biorące udział w odpowiedzi immunologicznej i ich charakterystyka (pochodzenie i działanie). Etapy odpowiedzi. Immunokompetencja elementów komórkowych - powtórzenie wiadomości z lekcji biologii w gimnazjum oraz o krwi oraz ich poszerzenie. | Pogadanka z udziałem uczniów, analiza schematów, Solomon, Ville "Biologia", Praca z Internetem, prezentacja zdobytych informacji. | Do domu: Znalezienie wyjaśnienia skrótów: MHC, HLA |
| 12 | Mechanizmy odrzucania przeszczepów | a) uczeń - wymienia typy przeszczepów - wyjaśnia , na czym polegają - podaje znaczenie terminów MHC i HLA oraz pojęć immunosupresja i autoagresja b) uczeń - charakteryzuje typy przeszczepów - ocenia ich przydatność - uzasadnia potrzebę dalszych badań nad mechanizmem odrzucania przeszczepu c) uczeń - kształtuje postawę badawczą - kształtuje przekonanie o praktycznym zastosowaniu nauk biologicznych m.in. w medycynie |
Rodzaje przeszczepów : Autogeniczne, izogeniczne, allogeniczne, ksenogeniczne . Antygeny transplantacyjne. MHC - major histocompatibility complex - główny układ zgodności tkankowej. HLA - human leucocyte antigens (ludzkie antygeny leukocytowe) . Antygeny skierowane przeciwko tym genom pobudzają wytwarzanie przeciwciał. Funkcje MHC i HLA. Mechanizm (etapy) odrzucania przeszczepu : 1. rozpoznanie obcego MHC - przeniesienie tej informacji na wiele limfocytów T cytotoksycznych 2. odrzucenie przeszczepu Komórki biorące udział w odrzucie : limfocyty T, makrofagi, granulocyty obojętnochłonne. Zmiany naczyniowe w obrębie przeszczepu. Rzadka reakcja przeszczepu na organizm - GVH - graft versus host reaction czyli efekt allogeniczny . wtórna choroba wyniszczająca organizm biorcy. Immunosupresja. Czynniki immunosupresyjne - promieniowanie X, promieniowanie gamma, surowica antylimfocytarna, , niektóre enzymy, hormony, antybiotyki itp. Autoagresja . | Wykład, elementy dyskusji "Cytofizjologia", Ostrowski, Kawiak, PZWL, "Ksenotransplantacje", Lanza, Cooper, Chick, Świat Nauki, wrzesień 1997, "Serce prosto od świni", T. Łeski, Wiedza i Życie, styczeń 1999 | |
| 13,14 | Fizjologia wydalania w organizmie człowieka. Znaczenie diagnostyczne moczu. | a) uczeń - wymienia elementy budowy nerki - wymienia elementy budowy nefronu - wymienia etapy powstawania moczu - rozpoznaje schematy budowy nerki i nefronu b) uczeń - analizuje schematy budowy - charakteryzuje etapy tworzenia się moczu - porównuje skład moczu i krwi - analizuje wpływ wazopresyny na ilość wydalanego moczu - analizuje wynik badania moczu c) uczeń - kształtuje postawę badawczą - kształtuje postawę odpowiedzialności za zdrowie własne i innych |
Budowa makroskopowa i mikroskopowa nerki. Budowa i funkcje nefronu. Etapy powstawania moczu. Skład chemiczny moczu pierwotnego, wtórnego w odniesieniu do składu osocza krwi. Regulacja hormonalna wydalania - wazopresyna. Wyniki badania moczu i ich znaczenie diagnostyczne w wielu chorobach człowieka. | Analiza schematów, analiza tabel porównanie składu moczu i osocza, analiza działania wazopresyny P. Hoser "Fizjologia organizmów z elementami anatomii człowieka", Solomon, Ville "Biologia" Analiza preparatu świeżego - nerki świńskiej | |
| 15. | Budowa, funkcje i rola ośrodkowego układu nerwowego człowieka | a) uczeń - wymienia elementy budujące układ nerwowy - opisuje części mózgowia człowieka i ich funkcje - wymienia cechy działania części sympatycznej i parasympatycznej układu wegetatywnego b) uczeń - kojarzy działanie części mózgowia z działaniem neuronów, synaps, tkanki nerwowej - porównuje działanie części sympatycznej i parasympatycznej - porównuje lokalizację istoty szarej w mózgowiu i rdzeniu kręgowym c) uczeń - rozwija postawę badawczą |
Budowa układu nerwowego - według struktur i funkcji (ośrodkowy, obwodowy, somatyczny, wegetatywny) Części mózgowia i ich ośrodki. Rdzeń kręgowy - drogi wstępujące i zstępujące. Porównanie pracy układu sympatycznego i parasympatycznego. Łuk odruchowy, odruch i jego rodzaje. | Praca w grupach, Analiza schematów, analiza foliogramów (kserokopii), konstruowanie tabeli porównawczej Możliwe jest wykorzystanie Internetu | |
| 16. | Homeostaza w układzie nerwowym. Higiena układu nerwowego. | a) uczeń - definiuje świadomość i podświadomość - opisuje fazy snu - definiuje stres, nerwicę, chorobę psychiczną - opisuje formy wypoczynku b) uczeń - ocenia wpływ świadomości i podświadomości na funkcjonowanie człowieka - ocenia wpływ snu na zapamiętywanie - rozróżnia nerwice i choroby psychiczne i - dostosowuje formę wypoczynku do trybu życia i potrzeb osoby c) uczeń - kształtuje odpowiedzialność za zdrowie psychiczne własne i innych |
Adaptacje zmysłów. Świadomość i podświadomość. Wpływ snu na funkcjonowanie mózgowia. Fazy snu. Wpływ snu na zdolności zapamiętywania. Stres - fizjologia stresu. Nerwice. Choroby psychiczne. Fizjologiczne i psychologiczne uzasadnienie konieczności wypoczynku. Formy wypoczynku i dostosowanie ich do potrzeb człowieka. | Wykład, prezentacje uczniów przygotowane na podstawie wiadomości z Internetu, publikacji C. Rogersa, Ville, Solomona Biologia, Jana Bieleckiego OMI Wybrane zagadnienia psychologii | W domu przygotować plan doświadczenia wykazującego wpływ snu na zapamiętywanie Lekcja przeprowadzana jest w wybranych oddziałach klasowych Pewne jej elementy przenoszę do lekcji o układzie nerwowym. |
| 17. | Wybrane elementy układu hormonalnego człowieka. | a) uczeń - wymienia gruczoły dokrewne - lokalizuje gruczoły - wymienia typy hormonów - rozpoznaje schemat dzialania hormonu sterydowego i bialkowego - wymienia podstawowe hormony wydzielane przez poszczególne gruczoły - opisuje ich działanie b) uczeń - analizuje schematy działania obu typów hormonów - analizuje wzajemne zależności między działaniem hormonów (hormony antagonistyczne) - ocenia wpływ hormonów na funkcjonowanie organizmu c) uczeń - kształtuje postawę badawczą |
Budowa układu hormonalnego, Lokalizacja gruczołów. Klasyfikacja hormonów ze względu na charakter chemiczny. Mechanizmy działania hormonów dwóch rodzajów. Charakterystyka wybranych gruczołów : przysadki mózgowej, tarczycy, trzustki, nadnercza (hormony i ich wpływ na organizm, objawy nadmiaru i niedoboru). Wzajemne zależności w działaniu hormonów. | Analiza kserokopii ilustracji P. Hoser Fizjologia i anatomia człowieka... Praca indywidualna i w grupach, Analiza tabeli zawierającej informacje nt hormonów i ich wpływu na organizm człowieka. | Możliwa praca z Internetem |
| 18 | Współdziałanie układów wewnętrznych człowieka - homeostaza | a) uczeń - wymienia narządy i układy uczestniczące w utrzymaniu homeostazy - definiuje pojęcie neurohormonu - rozpoznaje na schemacie mechanizm sprzężenia zwrotnego - definiuje pojęcie stresu b) uczeń - wyjaśnia wpływ każdego układu na stan organizmu - analizuje schematy sprzężenia - analizuje przyczyny powstawania stresu - ocenia wpływ czynników zewnętrznych na stan organizmu c) uczeńkształtuje postawę badawczą - kształtuje postawę odpowiedzialności za zdrowie swoje i innych |
Definicja pojęcia homeostazy. Udział poszczególnych układów w utrzymaniu homeostazy. Rola podwzgórza i neurohormonów. Rola przysadki mózgowej jako gruczołu nadrzędnego. Rola krwi. Mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego, analiza przykładów. Stres i fizjologia jego powstawania. | Analiza schematu sprzężenia zwrotnego ujemnego , pomiar tętna w warunkach bezpiecznych i stresogennych, , analiza schematu powstawania reakcji stresowej organizmu Solomon, Ville Biologia | |
| 19 | Narządy zmysłowe człowieka - oko | a) uczeń - klasyfikuje typy receptorów ze względu na rodzaj rejestrowanej energii i ich lokalizację w organizmie - wymienia narządy pomocnicze - wymienia elementy budujące gałkę oczną - określa funkcje tych elementów - opisuje budowę siatkówki - wymienia dysfunkcje narządu zmysłu wzroku - określa czym są złudzenia optyczne b) uczeń - analizuje schematy budowy - analizuje schemat przechodzenie fal świetlnych przez gałkę oczną - doświadcza złudzeń optycznych - określa sposoby korekty wad wzroku c) uczeń - kształtuje postawę badawczą |
Budowa oka - narządy pomocnicze, gałka oczna. Funkcje części gałki ocznej, cechy obrazu powstającego na siatkówce, złudzenia optyczne jako efekt mieszania danych z oka i pamięci, wady wzroku i ich korekta, higiena oka. | Pogadanka, animacje komputerowe, analiza schematów Internet, Biologia Ville, Solomon | |
| 20 | Narządy zmysłowe - ucho | a) uczeń - wymienia części ucha - przypisuje częściom ucha odpowiednie funkcje - analizuje schemat budowy - analizuje typ energii rejestrowanej przez ucho i jej przekształcenia w tym narządzie - opisuje działanie narządu Cortiego i błędnika - wymienia zasady higieny słuchu b) uczeń - rozpoznaje na schemacie elementy budowy ucha - odnajduje miejsca przekształcenia typu energii - analizuje związek budowy i funkcji części ucha c) uczeń - kształtuje poczucie odpowiedzialności za stan swojego zdrowia - kształtuje naukowe podejście do własnego organizmu |
Lokalizacja ucha, jego budowa i funkcje poszczególnych elementów. Funkcjonowanie narządu Cortiego, działanie kanałów półkolistych w błędniku, higiena narządu zmysłu słuchu. | Pogadanka, dyskusja, schematy barwne, projektor multimedialny, Podręcznik, Biologia Solomon, Ville | |
| 21 | Determinacja płci. Budowa i funkcje układu rozrodczego człowieka | a) | |||
| 22,23 | Przebieg procesu oogenezy i spermatogenezy. Znaczenie hormonów. Proces zapłodnienia. | b) uczeń - definiuje pojęcie gameto- , spermato- i oogenezy - lokalizuje procesy w organizmie kobiety i mężczyzny - wymienia etapy zapłodnienia - lokalizuje ten proces c) uczeń - analizuje schematy - wyjaśnia działanie hormonów - ocenia stopień zabezpieczenia fizjologicznego przed polispermią - uzasadnia konieczność takiego zabezpieczenia d) uczeń - kształtuje postawę otwartości wobec problemu płci człowieka |
Charakterystyka procesu rozmnażania się człowieka. Źródło płci. Gametogeneza. Przebieg i lokalizacja spermatogenezy i oogenezy. Hormony wpływające na te procesy. Charakterystyka procesu zapłodnienia (selekcja naturalna plemników, krótki okres życia komórki jajowej, mechanizmy zabezpieczające przed polispermią itp.) | Pogadanka, analiza schematów w grupach, analiza zdjęć (fragment filmu "Dar życia", Materiały pomocnicze kursu naturalnego planowania rodziny | |
| 24 | Cykl owulacyjny (menstruacyjny) kobiety. | a) uczeń - definiuje cykl - wymienia etapy - opisuje etapy - rozpoznaje schematy - definiuje pojęcie owulacji b) uczeń - analizuje schematy cykli - analizuje i ocenia wpływ hormonów i czynników zewnętrznych c) uczeń - kształtuje postawę otwartości wobec problemu płci |
Definicja cyklu. Fazy cyklu i ich charakterystyka (zmiany endometrium, w szyjce macicy, śluzu, poziomu hormonów itp.). Owulacja. Wpływ hormonów tropowych na cykl. Wpływ czynników zewnętrznych na cykl. Karty obserwacji cyklu. | Analiza schematów, foliogramów, elementy wykładu, analiza kart obserwacji cyklu | |
| 25 | Metody regulacji poczęć. | a) uczeń - wymienia metod - rozpoznaje schemat klasyfikacji metod - wymienia zalety i skutki uboczne metod - definiuje pojęcie ubezpłodnienia, aborcji, stosunku przerywanego b) uczeń - rysuje schemat klasyfikacji metod - ocenia ich przydatność pod różnymi względami - ocenia wpływ aborcji i innych zachowań na psychikę człowieka c) uczeń - kształtuje postawę szacunku dla życia |
Cykl regulacji poczęć. Klasyfikacja metod - sztuczne, naturalne, antykoncepcyjne, wczesnoporonne, chemiczne, mechaniczne. Charakterystyka tych metod: działanie, skuteczność, skutki uboczne, wpływ na organizm. Aborcja, ubezpłodnienie, stosunek przerywany a godność człowieka. Ich wpływ na psychikę człowieka. | Referaty i prezentacje uczniowskie przygotowane na podstawie Internetu i literatury, elementy dyskusji | |
| 26 | Sprawdzian wiedzy i umiejętności z działu wybrane elementy anatomii i fizjologii człowieka. | Jak wyżej | Test złożony z zadań otwartych. | Uczniowie rozwiązują zadania testowe |